Kadaster en Popp-kaarten

Elsa Callum

De Ferrariskaart toont een dorp. Het kadaster toont percelen, met een nummer en een eigenaar. Tussen die twee zit een halve eeuw en een ander doel. Ferraris mat het landschap voor een leger. Het kadaster mat het landschap om er belasting op te heffen. Wie een hoeve uit 1780 zoekt, begint bij het blad. Wie wil weten van wie het stuk grond in 1840 was, zit bij het perceel.

Het primitief kadaster

Het primitief kadaster is de eerste volledige perceelsgewijze opmeting van België. Het Rijksarchief dateert die opmeting tussen 1826 en 1834. Limburg en Luxemburg volgden later, tot 1844. De processen-verbaal van de gemeentegrenzen lopen al vanaf 1808. Het doel was fiscaal: elke eigenaar van grond of een gebouw moest aangeslagen kunnen worden. Daarom staat er een nummer op elk perceel, en daarom bestaat er een legger naast de kaart.

Op het plan zie je de vorm van het perceel, de gebouwen, de wegen en de waterlopen. In de legger staat wie het artikel bezat op het moment van de opmeting, vaak met een beroep en een woonplaats, plus de aard van het goed, de oppervlakte en het kadastraal inkomen. Dat is geen bevolkingslijst. Huurders ontbreken vaak. Een weduwe die het huis bewoont maar niet bezit, staat er niet. Een eigenaar die in een andere gemeente woont, staat er wel, met die andere woonplaats.

Het primitieve plan is een moment. Daarna muteert het kadaster: verkopen, delingen, een nieuw huis op een weiland. Die mutaties zitten in de voortgezette leggers, niet in het eerste plan. Een perceelnummer van 1830 dat je in 1890 terugzoekt, kan gesplitst zijn. Noteer het sectienummer en het perceelnummer samen, en het jaar van de legger die je gebruikt.

Popp, een gedrukte kopie met een addertje

Philippe-Christian Popp, een oud-kadasterambtenaar uit Brugge, kreeg in januari 1841 toelating om een atlas te drukken op basis van de kadastrale documenten. De Atlas cadastral parcellaire de la Belgique verscheen tussen 1842 en zijn dood in 1879. Elk deel hoort bij één gemeente en bevat een perceelsplan, een legger per eigenaar, en een overzicht van de inkomensklassen. De schaal van de plannen loopt uiteen, van 1 op 1.250 tot 1 op 7.500. Dat is fijner dan Ferraris, en het is eindelijk een nummer dat je in een akte kunt terugvinden.

Popp zette op de meeste delen geen jaartal. Dat was een handelskeuze: een ongedateerde kaart leek langer bruikbaar. De delen van het arrondissement Mechelen, waar Sint-Amands onder viel, zijn wel uitgegeven. De Antwerpse leggers die later gedateerd werden, vallen tussen 1867 en 1871. Dat is een vork voor de provincie, geen stempel op het blad van dit ene dorp. Kijk op het deel zelf, of in de datering die het POPPKAD-project per gemeente heeft vastgelegd, voor je een jaar op een stamboom zet.

De legger noemt de eigenaar, het beroep, de woonplaats, het type perceel, de oppervlakte en het kadastraal inkomen. Een artikelnummer groepeert de percelen van één eigenaar. Twee broers met dezelfde naam in hetzelfde dorp scheiden zich daar soms pas, omdat de ene drie percelen op de kouter heeft en de andere een huis aan de kaai. Zonder het artikel schrijf je ze weer aan elkaar.

Ferraris, kadaster, akte

De volgorde is vast, ook als je ze in het archief in een andere lade vindt. Eerst de Ferrariskaart, om te zien of de hoeve aan de dijk lag of op de kouter, en of er een molen of een veer in de buurt stond. Dan het primitief plan, om het perceel een nummer te geven. Dan Popp of de legger, om er een naam op te leggen. Dan de akte, om te zien of die naam klopt met een huwelijk, een overlijden of een verkoop.

Een naam in de legger is geen geboorteplaats. Een eigenaar kan in Temse wonen en een weiland in Sint-Amands hebben. Het beroep in de legger is het beroep op het moment van de inschrijving, niet het beroep uit de huwelijksakte van twintig jaar eerder. Landbouwer en eigenaar vallen niet samen: de man die maait, staat in de burgerlijke stand, de man die de grond bezit, staat in de legger. Soms zijn ze dezelfde. Vaak niet.

Voor een molen of een looierij is het perceel bruikbaarder dan de dorpsgeschiedenis. De oude ambachten noemen de Koutermolen en de looierij van 1896. Het kadaster zegt op welk nummer dat gebouw stond, en van wie de grond was toen het plan gemaakt werd. Het zegt niet wie er in 1910 werkte. Daarvoor blijf je bij de akten.

Sectie, artikel, mutatie

Een perceelnummer begint opnieuw bij elke sectie. Nummer 40 in sectie A is een ander stuk grond dan nummer 40 in sectie B. Het artikelnummer in de legger is iets anders: dat groepeert wat één eigenaar op dat moment bezat, soms verspreid over meer dan één sectie. Schrijf ze allebei op. Een huis en de tuin ernaast zijn vaak twee percelen, met een verschillende aard. De oppervlakte van het huis is niet de oppervlakte van de hoeve.

Het kadastraal inkomen is een klasse voor de belasting, geen verkoopprijs. Je rekent het niet om naar franken van een later jaar, en je leidt er geen welstand uit af. Een hoog cijfer kan een groot perceel zijn, of een perceel in een hogere klasse. Zonder klasse en oppervlakte zegt het getal weinig.

Na de eerste opmeting verandert het plan. Een deling, een verkoop of een nieuw huis krijgt een mutatie. Het oude nummer blijft in de oude legger staan. In de volgende legger is het gesplitst, samengevoegd of van eigenaar veranderd. Wie alleen het primitieve plan overschrijft, beschrijft de jaren 1830 alsof ze nog gelden in 1880. Zet het jaar van de legger boven de naam, of schrijf uitdrukkelijk dat het blad geen jaar draagt.

Popp drukte een handelsuitgave van die documenten. Hij mat het land niet opnieuw. Een fout op het officiële plan kan dus op zijn blad staan. De atlas is bruikbaar omdat ze perceel en eigenaar bij elkaar brengt, niet omdat ze nauwkeuriger zou zijn dan het kadaster zelf.

Wat je overschrijft

Sectie, perceelnummer, artikelnummer, aard van het goed, oppervlakte, en de naam zoals ze in de legger staat, met de woonplaats erbij. Zet het jaar van het deel erbij zodra je het hebt, en zet er niets als het blad het jaar verzwijgt. Een Popp-plan zonder jaartal is geen plan “van 1860”. Het is een plan uit de jaren waarin dat arrondissement gedrukt werd, tot het deel zelf nauwer gedateerd is.

De weg van een trouwboekje naar die legger staat in de gids voor genealogie in België. Het kadaster is de laag tussen de kaart en de familie. Het bewijst bezit op één moment. Het bewijst geen afkomst.