Een voorouder “naar Amerika” is geen bestemming. Het is een haven, een rederij, een passagierslijst en een aankomst die soms een andere naam spelt. Vanuit de Scheldestreek was Antwerpen de voor de hand liggende poort. Niet de enige. Rotterdam, Le Havre en een ticket via een oom die al weg was, komen even goed voor. De Red Star Line is de lijn die het vaakst genoemd wordt, omdat ze van 1873 tot 1934 vanuit Antwerpen voer. Ze is niet elke overtocht.
Twee lijsten, niet één
Een vertreklijst en een aankomstlijst zijn twee documenten. Op de vertreklijst staat wie in Antwerpen ingescheept werd, met de naam zoals de rederij of de agent ze hoorde. Op de aankomstlijst staat wie van boord ging, met de naam zoals de Amerikaanse klerk ze schreef. Een c wordt een k. Een De valt weg. Een dubbele klinker wordt enkel. Jan wordt John pas na aankomst, of al op het ticket, of nooit. Zoek beide lijsten, en zoek de varianten, voor je besluit dat iemand niet vertrokken is.
New York is de bekendste aankomst, niet de enige. Ellis Island geldt vanaf 1892. Daarvoor liep de controle via Castle Garden, van 1855 tot 1890. Philadelphia en andere havens hadden hun eigen lijsten. Een familieverhaal dat “Ellis Island” zegt voor een vertrek in 1884, gebruikt de verkeerde deur. De reis kan echt zijn. Het loket niet.
De Red Star Line voer vooral naar New York en Philadelphia. Andere maatschappijen deden hetzelfde traject, of een ander. Een foto van een schip met een andere naam is geen bewijs van deze lijn, en een ontbrekende Red Star-lijst is geen bewijs dat de reis niet gebeurde. Noteer de rederij alleen als ze op het document staat.
Wat er in het dorp achterbleef
De overtocht zelf laat in Sint-Amands weinig papieren na. Wat je wel vindt, zit in de jaren ervoor en erna. Een huwelijk kort voor het vertrek. Een kind dat in de gemeente geboren is en daarna uit de bevolkingsregisters verdwijnt. Een brief die een adres in Michigan of Illinois noemt, zonder dat je dat adres als feit mag overnemen tot je het op een lijst ziet. Een ouder die in het dorp sterft terwijl de kinderen al weg zijn: de akte noemt soms “afwezig” of noemt een zoon zonder woonplaats.
Bevolkingsregisters, zodra ze voor de gemeente bestaan, zijn hier bruikbaarder dan de passagierslijst alleen. Ze tonen wie uit het huis wegging en wie bleef. Een vertrek naar Antwerpen is nog geen inscheping. Mensen trokken eerst naar de stad, werkten een seizoen in de haven, en voeren pas daarna. In de akte staat dan Antwerpen als laatste woonplaats, niet Sint-Amands. Zoek de stad voor je de oceaan zoekt.
Een bidprentje noemt zelden een emigratie. Het noemt een overlijden in het dorp, of soms “overleden te” een plaats die je niet verwacht. Die plaats is een spoor, geen biografie. Hoe je zo’n prentje leest zonder de formule voor een leven te nemen, staat bij de teksten op bidprentjes.
Namen die schuiven
Belgische namen zijn voor een Engelstalige klerk onhandig. Van Droogenbroeck is daar een extreem van, een gewone De Smet of Coppens al genoeg. Zoek op de voornaam plus een geboortejaar plus een stuk van de familienaam, niet op de spelling uit het trouwboekje alleen. Een vrouw reist soms onder haar meisjesnaam, soms onder de naam van haar man, soms onder beide op twee lijsten. Kinderen staan bij de ouders, of op een volgende bladzijde, of ontbreken omdat ze onderweg geboren werden en pas in Amerika een akte kregen.
Leeftijden op passagierslijsten zijn ruw. Een man van “34” kan 36 zijn. Een kind van “2” kan net drie geworden zijn. Gebruik de leeftijd om de juiste Jan te kiezen tussen twee neven, niet om een geboortedag uit te rekenen. De geboorteakte in de gemeente blijft de akte. De lijst is het bewijs van de reis.
Drie deuren in New York
Tussen Castle Garden en Ellis Island lag een kort ander loket. Van 1890 tot 1891 liep de controle in New York via het Barge Office. Een aankomst in dat jaar hoort daar, niet op Ellis Island en niet meer in Castle Garden. Drie deuren, drie reeksen. Een familieverhaal dat alles op één eiland legt, klopt alleen voor reizen vanaf 1892.
Een lijst noemt, als de kolommen ingevuld zijn, de naam, de leeftijd, het geslacht, een beroep, de laatste woonplaats en de bestemming. Een lege kolom is geen ontkenning. Farmer op een Amerikaanse lijst is het woord van de klerk voor wat in de Belgische akte landbouwer of dagloner heette. De akte houdt het preciezere woord. De lijst houdt de reis.
Een gat in het bevolkingsregister is nog geen overtocht. Iemand kan naar Antwerpen, naar Frankrijk of naar een ander dorp getrokken zijn, en later terug. Pas een lijst met een datum en een haven maakt van dat gat een reis. Een treffer op alleen de familienaam, zonder voornaam en zonder leeftijd die bij de akte past, is een naamgenoot tot het tegendeel blijkt. Veelvoorkomende namen leveren tientallen rijen op. Voornaam, geboortejaar en laatste woonplaats doen het werk.
Die laatste woonplaats is vaak de stad, niet het geboortedorp. Zoek Sint-Amands, Saint-Amand en St Amands, en zoek ook Antwerpen. Wie een tijd in de haven werkte, staat niet meer onder het dorp. Terugkeer komt voor. Een kind dat jaren later in de gemeente geboren wordt, weerlegt het verhaal dat het gezin voorgoed weg was, of het toont dat één van beiden terugkwam. De akte thuis is de plaats waar je dat ziet. De passagierslijst ziet alleen de boot.
Wat je niet invult
Geen schip als de lijst het schip niet noemt. Geen reden voor het vertrek als de papieren die reden niet geven. Armoede, een ruzie of een uitnodiging van familie zijn mogelijke verhalen. Ze zijn pas een feit als een brief of een akte ze draagt. Een dorp aan de Schelde leverde mensen aan de haven omdat de haven dichtbij was en de grond krap. Dat is een patroon. Het is niet het motief van één gezin.
De werkwijze errond, van het trouwboekje naar de akte en van de akte naar een spellingvariant, staat in de gids voor genealogie in België. Emigratie is daar een extra lijst, geen ander vak. Wie de lijst heeft, heeft een datum en een haven. Wie alleen het verhaal heeft, heeft huiswerk.


